«قاڭعىباستاردى جيىپ، قالىڭ ەل قىلدىم»
/كوكەتاي حان. «ماناس» جىرى./
«رۋستە ساياسي بىرلىك پەن ءتارتىپ ورناتتى دەگەن ۆارياگ-رۋستاردىڭ ماسەلەسىنە كييەۆ كنيازدىگىنىڭ ماسەلەسى الىپ كەلەدى».
/سەرگەي پلاتونوۆ. ورىستىڭ ۇلى تاريحشىسى/
ورىستاردىڭ العاشقى كنيازى دەگەن ريۋريك جونىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن رەسەيلىك تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يگور دانيليەۆسكيي ريۋريكتىڭ اڭىز تۇلعا ەكەنىن ايتادى. بىلاي دەۋىنىڭ باستى سەبەبى، ريۋريكتىڭ شىققان تەگى تۋرالى ناقتى دەرەكتەردىڭ جوقتىعىنان بولعان. ءبىر انىعى، ريۋريكتىڭ شىعۋ تەگىنىڭ ۆارياگ جانە رۋس دەگەن سوزدەردىڭ ەتيمولوگياسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى. مىنە، وسى ۆارياگتاردى ورىس تاريحشىلارى سولتۇستىكتىك ۆيكينگ، نورمان، شۆەدتەرگە جاتقىزادى. الاي دا، ورىس ميفولوگياسى مەن تاريحي دەرەكتەر ۆارياگتاردىڭ كىشى ازيا جاقتان كەلگەندەرىن ايتادى. ميف دەگەنىمىزدىڭ جاسىرىن ماعىنالى مالىمەت ەكەنى بەلگىلى. ميف جالعان، اقيقات، جانە دە ماعىناسى ۇمىت قالعان بولىپ كەلەدى. ميفولوگيا ءىلىمىن جاقسى مەڭگەرگەن زەرتتەۋشى عانا بۇل جالعان ميف پەن اقيقات ءميفتى تانىپ، جالعان ءميفتىڭ پايدا بولۋىنىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ، ۇمىتىلعان ماعىنالاردىڭ قۇپياسىن اشا الادى. ورىس جىلناماشىلارى ەڭ الدىمەن شەجىرەشىلەر بولعان، سوندىقتان دا، ولاردىڭ ريۋريكتىڭ شىققان تەگىن بىلمەۋلەرى مۇمكىن ەمەس. الاي دا، ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى ولار وزدەرىنىڭ جازعاندارىندا حالىقتار جونىندە جاسىرىن ماعىنالاردى قالدىرۋعا ءماجبۇر بولعانداي. قىپشاقتاردى «پولوۆسى» دەگەندەرىمەن بىرگە ولار وزدەرىنىڭ جازىپ قالدىرعان جىلنامالارىندا تاعى دا «اققۋ-قازدار»، «تۋرلار»، «سامنىڭ بالالارى» دەپ تە اتاعان. بۇل جەردەگى تۋرلار دەگەندەرى تۋراندىقتار، ياعني، بۇقا ەلى دەگەندەرى ەدى. اققۋ-قازدار دەگەندەرى، قاز+اق دەگەن ءسوزدى اققۋ-قاز، ياعني، ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي «سترانا بەلىح گۋسەي» دەپ ۇققاندارىنان بولسا كەرەك. قازاق شەجىرەلەرىندە وسى سياقتى جاسىرىن ماعىنالى مالىمەتتەر وتە كوپ كەزدەسەدى. ءتىپتى، «ماڭعولداردىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» دە جاسىرىن ماعىنالاردىڭ بار ەكەنىن تالاي جەردە ايتقان ەدىك. ال ەندى، ۆارياگ دەگەنىمىز دە قىپشاقتاردى بىلدىرەدى. سوندىقتان دا، ورىس جىلناماشىلارى وزدەرىنىڭ جازعاندارىندا «پولوۆسى» دەگەن ءسوزدىڭ ورنىنا ۆارياگ ءسوزىن قولدانعانداي. ورىستىڭ «ۆراگ»، ياعني، جاۋ دەگەن ءسوزى دە وسى ۆارياگ سوزىنەن بولسا كەرەك، ويتكەنى، ۆارياگ-قىپشاقتار عاسىرلار بويى سلوۆەندەردى شاۋىپ وتىرعان. ريۋريك وسى ۆارياگتاردىڭ رۋس تارماعىنان بولعان. ءوز كەزەگىندە ۆارياگ دەپ ۆارا وڭىرىنەن شىققانداردى ايتقانداي. ماسەلەن، ورىستار تەڭىز ادامىن مورياك، پەرم قالاسىنان شىققاندى پەرمياك دەگەندەرى سياقتى ۆارادان شىققانداردى ۆارياگ دەپ اتاعان بولسا كەرەك. ۆارا دەگەنىمىز سەركىبول قوندىباي ايتقانداي، قىپشاقتاردىڭ ميفوەپيكاسىنداعى جەر جۇماعى، الىستاعى ۇىمىتىلعان ارمان وتاندارى. وسىمەن قاتار بۇل ۆارا كەڭىستىگى وسى كۇندەرگە دەيىن ساقتالىپ قالعان. اڭىز بويىنشا ۆارا كەڭىستىگىنە جەتى مىڭعا جۋىق جان-جانۋارلار قامالعان ەكەن. سوندىقتان دا، بولار، ەجەلگى ورىس تىلىندە «ۆار»، «ۆاروك» دەپ مالدى قامايتىن زاگوندى ايتقاندارى. جانە دە ورىستىڭ «زابور»، ياعني، «زا ۆاروي» دەگەن ءسوزى دە ولاردىڭ ەرتە زامانداردا قىپشاقتاردىڭ ۆارا كەڭىستىگىن بىلگەندەرىن ايتىپ تۇر. ارييلىك اۆەستادان بىزدەر ۆارا ۇيىندە تەك قانا سالاۋاتتى، يماندى ادامداردىڭ ءومىر سۇرگەندەرىن كورەمىز. ولار ءبىزدىڭ ناقتى اتا-بابالارىمىز قاڭلى-قىپشاقتار بولعان. جارقىن دا، قىسقا ءومىرىن قازاقتىڭ ارعى تەگىن زەرتتەۋمەن وتكىزگەن عۇلاما عالىم سەرىكبول قوندىباي مارقۇم: «قازاق دەگەنىمىز – يسلامنىڭ سۋفييلىك جانە حانيفالىق اعىمى مەن قىپشاقتانىپ كەتكەن ەجەلگى ۆارا-ۇرىم يدەياسىنىڭ توعىسۋىنان شىققان پەندە» دەگەندە، «ۇرىم» دەپ وسى ۆارا كەڭىستىگىنىڭ ءبىر فونەتيكالىق نۇسقاسىن ايتقان ەدى. وسىمەن قاتار سەرىكبول «ور»، «ۋر» دەگەن سوزدەردىڭ دە، ۆارا اتاۋىنىڭ فونەتيكالىق نۇسقالارى ەكەندەرىن ايتقان.
تاقىرىبىمىز ريۋريك كنيازدىڭ شىققان تەگىنىڭ قىپشاق ەكەندىگىندە بولعان سوڭ، بىزدەر ەڭ الدىمەن ەجەلگى قىپشاقتاردىڭ كىمدەر بولعاندارىن ۇعۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا، بۇرىن جاريا كورگەن «شىڭعىس حان جانە قىپشاقتار» اتتى ماقالىمىزدا ايتىلعانداردى قىسقاشا شولىپ وتەلىك. ەڭ الدىمەن، ەجەلگى قىپشاقتاردىڭ اقسارى بەت-الپەتتى، التىن ءشاشتى، جاسىل-سۇر ءتۇستى كوزدى بولعاندارىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەجەلگى توحارلاردىڭ قورىمدارىنا جاسالعان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردەن بىزدەر جاسىل-سۇر ءتۇستى كوزدىڭ ارييلەردىڭ بەلگىسى ەكەنىن تۇسىنەمىز. شىعىس حاننىڭ رۋىنىڭ اتاۋى «بوردجيگين» دەگەننىڭ كيدان تىلىندە «جاسىل-سۇر كوزدىلەر» دەگەندى بىلدىرەتىنىن دە ەستىدىك. ورىستار قىپشاقتاردى «پولوۆسى» دەپ «پولوۆا»، ياعني، «سابان» سوزىنە قاتىستى ايتقان. ياعني، ءشاشتارىنىڭ سابان ءتۇستى بولعاندارىنا قاتىستى. ەرتەدە: «ناعىز قازاق – سارى قازاق» دەپ اتالارىمىز بەكەر ايتپاعان. سلوۆەندەر بولسا، قىپشاقتاردان كوزدەرىنىڭ كوگىلدىر اسپانداي بولعاندارىمەن عانا ەرەكشەلەنگەن. سوندىقتان دا ولار وسى كۇنگە دەيىن ءبىرىن-بىرى كوزدەرىنىڭ تۇسىنە قاراي «گولۋبچيك»، «گولۋبا» دەپ اتايدى.
راشيد-اد-دين قىپشاق دەگەننىڭ اعاشتىڭ قۋىسىندا بوسانعان ايەلدىڭ بالاسىنىڭ اتى ەكەنىن ايتقان ەدى. ياعني، قىپشاق دەگەننىڭ ءتۇبىرى اعاشتىڭ «قابىقشاسى» دەگەندەي. وسى جالعان ميفكە قاتىستى ورىستار قازاقتاردى، قىپشاقتاردى «چۋركا» دەپ اتاعان. ارينە، بۇل جالعان ءميفتى شىڭعىس حاننىڭ يدەولوگتارى ويلاپ تاپقان. بۇل جالعان ءميفتىڭ پايدا بولۋىنىڭ سەبەبىن بىزدەر الدىڭعىدا ايتقان ەدىك. وعان توقتالىپ جاتپايمىز. قازاق اراسىنداعى قىپشاقتاردىڭ شەجىرەسىنەن بىزدەر قىپشاق ەتنونيمىنىڭ باستاپقى نۇقاسىنىڭ كاۆي+شاق (ساق) بولعانىن تۇسىنەمىز. ياعني، كاۆيلىك ساقتار دەگەن ءسوز. باشقۇرتتار مەن ازەربايجاندار قىپشاق دەگەندى «قىب+ساق» دەپ ايتادى. ساقتار ەجەلگى ارييلەردىڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرىندە عىلىمدا ەش كۇمان جوق، جانە دە قىپشاقتاردىڭ گەنوتيپى يندويەۆروپالىق R1a، R1b بولىپ كەلەدى. ريۋريك اۋلەتىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ گەنوتيپى دە وسىنداي. ساق، ساعا، دەگەنىمىزدىڭ پارسى تىلىندە يت دەگەندى بىلدىرەتىنى بەلگىلى. ياعني، ساق دەگەندى يت ەلى دەپ تۇسىنۋگە بولادى. ەجەلگى ارييلەر بولسا يت جانۋارىن قادىر تۇتىپ، ادامنان كەيىنگى ەكىنشى اۋليەگە ساناعان سوڭ، ولاردى دا يت ەلى دەپ تۇسىنۋگە بولادى. سونىمەن، قىپشاق دەگەنىمىز «كاۆي» جانە «ساق» دەگەن سوزدەردەن تۇرادى. كورنەكتى تۇركىتانۋشى عالىم سەرگەي كلياشتورنىي ەجەلگى قىپشاقتاردىڭ تاريحي دەرەكتەردە «كىۆچاك كوۆى» دەپ تە اتالعاندارىن ايتادى. (قازاقستان. لەپوپيس ترەحتىسياچيلەتيي»). ياعني، بۇل جەردە «كاۆي قىپشاقتار» دەپ ايتىلعان بولسا كەرەك. ال ەندى، شەجىرەدەگى قىپشاقتاردىڭ اتاسى دەگەن كوبەقالىپتىڭ ەسىمىندەگى «كوبە» ءسوزى قازاقشالانعان «اريلىك «كاۆي» ءسوزى دە، «قالىپ» دەگەنىمىز – قالىبى، بولمىسى دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. ياعني، بولمىسى كاۆي دەگەندەي. كاۆي دەگەنىمىز بىرىنشىدەن ابىز-اقىن دەگەندى بىلدىرسە، ەكىنشىدەن پاتشا دەگەندى بىلدىرەدى. ابىز-اقىن دەپ كوك تاڭىرىنەن كەلگەن داۋىستى ولەڭمەن جەتكىزەتىن قاسيەتتى ادامداردى ايتاتىن بولعان. قازاقتىڭ اراسىندا ءقازىر دە كورەگەندىك سوزدەرىن ولەڭمەن جەتكىزەتىن قاسيەتتى ادامدار جەتىپ جاتىر. ولار ەجەلگى كاۆيلەردىڭ ۇرپاقتارى بولادى. ەرتەدە بۇنداي قاسيەتتى ادامدار ەل بيلەگەن بولعان سوڭ، كەيىنگى اۆەستادا كاۆي ءسوزى پاتشا دەگەندى بىلدىرگەن. سوندىقتان دا، كاۆي+ساق دەگەندى پاتشالىق ساقتار دەپ تە ۇعامىز. ياعني، گەرودوتتىڭ ايتقان «سارسكيە سكيفى» دەگەنى وسى كاۆيساقتار بولماق. «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحىن» جازعان تاريحشى نىعمەت مىڭجان پاتشالىق ساقتار دەگەندى «حان ءداۋىرى» دەگەن دە ەدى. زورواسترا ءدىنىنىڭ پايعامبارى زاراتۋشترانىڭ قولداۋشىسى بولعان پاتشا كاۆي ۆيشتاسپانى كەيبىر دەرەكتەردە كاي گۋشتاسپ دەپ تە اتايدى. قازاق ميفولوگياسىندى كەيقۋات اتانىپ جۇرگەن ارييلىك پاتشا كاۆي كۋباد، كاۆي كاۆاتانى دا كاي كاۆاد دەپ اتايدى. فارسيدا كاي كوباد دەيدى. دەمەك، كاي، كايى دەگەن ەتنونيمنىڭ باستاپقى نۇسقاسىنىڭ كاۆي، ياعني، ابىز اقىن، پاتشا بولعانى. ياعني، كاي دەگەنىمىز دە، كاۆي اتاۋىنىڭ فونەتيكالىق نۇسقاسى بولادى. مىنە، وسىنى بىلگەن ورىستار بىزدەردى كاي+ساق اتاعان. ماسەلەن، «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جاريالاعان، رەسەي پاتشالىعىنىڭ زايسان وكرۋگى بويىنشا ستاتيستيكالىق باسقارماسىنان قالعان وتە قۇندى شەجىرەدە قازاقتار قاي اۋلەتىنەن تاراپ تۇر. ياعني، قاي-الاش-قازاق... دەمەك، قىپشاق، كاۆيساق، كايساق، قازاق اتاۋلارى ەجەلگى پاتشالىق ساقتاردىڭ ۇرپاقتارىن بىلدىرەتىن ءبىر ماعىنالى، ءارتۇرلى فونەتيكالىق نۇسقالار بولادى. قايساق سوزىنە «ز» ءارپىن ارابتار ەنگىزگەن بولسا كەرەك. ويتكەنى، ولاردىڭ تىلىندە قوساي دەگەنىمىز حۋزاي، حۋزاا دەپ ايتىلادى. سوندا قايساق دەگەنىمىز قايزاق، قازاق بولىپ ايتىلىپ كەتكەندەي. ەجەلگى ورىستار «كاسوگ» دەگەن. جانە دە، ارعىقازاق ميفولوگياسىندا بىزدەردى قازاق اتاعان ارابتار ەكەندەرى ايتىلاتىنى بەلگىلى.
قىپشاقتاردا حان، قاعان اۋلەتىنىڭ بولعانى بەلگىلى. بۇل اۋلەت ارييلىك كاي اۋلەتىنەن باستاۋ الادى. سوندىقتان دا، قىپشاقتاعى بۇل اۋلەتتى كاي ۇران دەپ تە اتايدى. وسماننىڭ دا، كايى-قىپشاقتاردان بولعانى بەلگىلى، سوندىقتان دا، ونىڭ اۋلەتى الەمدە مونارحيالىق اۋلەتكە جاتقىزىلعان. شىڭعىس حاننىڭ اۋلەتى بولسا، كاي-قىپشاقتاردان بولماعان سوڭ، مونارحيالىق اۋلەتكە سانالماعان. وسىمەن قاتار، ەجەلگى تاريحشىلار ايتقانداي، قاڭلى مەن قىپشاقتاردىڭ ءبىر ماسسيۆ ەكەندەرى انىق. ماسەلەن، ورىس دەرەكتەرىندە «پولوۆسى وريۋپليۋيەۆە» دەگەندەر اتالادى. بۇل ءسوز «اربالى قىپشاق» دەگەندى بىلدىرەدى. اربانى ويلاپ تاپقان قاڭلىلار ەكەندەرى بەلگىلى بولعان سوڭ، اربالى-قىپشاق دەگەننىڭ قاڭلى-قىپشاق دەگەندى بىلدىرەتىنىندە كۇمان جوق. تاريحي دەرەكتەردەگى «يلباري كيپچاك» دەگەندەرى دە «ەلبورى» ەمەس، «اربالى» بولماق. قىپشاقتاردىڭ اتاسى جۇڭگو عۇن-تۇرىككە دە، ولاردىڭ توتەمى كوك بورىگە دە ەش قاتىستارى جوق ەكەندەرىن جوعارىدا اتالعان ماقالادان بىلە جاتارسىزدار. كاڭلى ەتنونيمى قىپشاقتاردىڭ تاريحي وتاندارىنا قاتىستى ايتىلعان بولسا كەرەك. ماسەلەن، سەرگەي كلياشتورنىي «قاڭلى» دەگەن ەتنونيمنىڭ ەجەلگى تۋرانداردىڭ كانگحا قامالىنىڭ اتاۋىنان بولعانىن ايتادى. ال ەندى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مامبەت قويگەلدى بولسا، قاڭلى اتاۋىنىڭ سىرداريانىڭ ەجەلگى كانكا اتاۋىنان بولعان دەيدى. سىرداريا ءوڭىرى قاڭلىلاردىڭ اتا قونىسى بولادى. الاي دا، مامبەت قويگەلدى سىرداريانىڭ بۇرىنعى كانكا اتاۋىنىڭ الگى كانگحا قامالىنىڭ اتاۋىنان بولعانىن تۇسىنە الماعان. سىرداريانىڭ بۇرىنعى كانكا اتاۋى بۇل وزەننىڭ ەجەلگى كانگحا قامالىنىڭ ورتاسىنان اعىپ جاتقانىنان بولعان. اۆەستادا بۇل كانگحا قامالى كانگحا-ۆارا دەپ تە اتالادى. ويتكەنى، بۇل قامال باستاپقىدا اۆەستالىق يەم پاتشانىڭ توپان سۋدان ساقتانۋ ءۇشىن سالعان ۆارا ءۇيى بولعان ەدى. سوندىقتان دا، وسىنى بىلگەن بيرۋني كانگحا قامالىن يەمنىڭ سالعانىن ايتقان ەكەن. دەمەك، بۇل قامالدىڭ ناقتى اتاۋى كەزەگىنە قاراي ۆارا-كانگحا بولعان. مىنە، وسى ۆارا-كانگحا اتاۋىنان قازىرگى فارعانا، ياعني فەرعانا اڭعارىنىڭ اتاۋى پايدا بولعان دەيمىز. دەمەك، فارعانا دەگەنىمىز دە، ەجەلگى ارييلىك ۆارا-كانگحا قامالىنىڭ اتاۋىنىڭ فونەتيكالىق نۇسقاسى بولماق. ەجەلدە كانكا اتالعان سىرداريا وزەنى وسى فەرعانا اڭعارىنىڭ ءدال ورتاسىنان اعىپ جاتىر. ياعني، بۇل وزەن اۆەستادا ايتىلعانداي، يەم پاتشانىڭ ۆارا ۇيىنە كىرگىزگەن سۋى بولماق. فەرعانا اڭعارىنىڭ مىرزاشولگە قاراعان جالعىز قاقپاسى ۆارا ءۇيىنىڭ كىرەر ەسىگى بولماق. وسىمەن قاتار، بۇل فەرعانا اڭعارى ايگىلى ەرگەنە قوڭ بولادى. بۇل جەردەگى «ەرگەنە» ءسوزى دە ءوز كەزەگىندە ۆارا-كانگحا اتاۋىنىڭ فونەتيكالىق نۇسقاسى بولسا، «قوڭ» دەگەنىمىز قونىس بولسا كەرەك. ياعني، ۆارا-كانگحا قونىسى – ەرگەنە قوڭ. سەرىكبول قوندىباي «قوڭ» دەگەندى قوڭع، قاڭع، قاڭعلى دەگەن ەدى. بۇل ءسوزدىڭ دە جانى بار. ياعني، تاۋ شاتقالىنداعى قاڭلى بولماق. قالاي ايتساق تا، بۇل ءسوز ۆارا-كانگحا قامالىنا تىرەلىپ تۇر. «الپامىس» جىرىنداعى ەرگەنە قوڭنان شىققان قوڭىراتتاردىڭ: «قاراقان تاۋدا قامالىم» دەگەندەرى – قارا كانگحا تاۋىنداعى قامالدى ايتقاندارى ەدى. قوڭىراتتىق جيدەلى-بايسىننىڭ دا، وسى ماڭدا ەكەنى انىق. تاريحي دەرەكتەردە حونكيرات دەپ تاڭبالانىپ جۇرگەن قوڭىرات ەتنونيمىنىڭ باستاپقى نۇسقاسى كيدان تىلىندە كانگحا+ارات (كانگحا ەلى) بولسا كەرەك دەگەن ەدىك. «مەن دە بەي لۋ» كىتابىنىڭ اۆتورى چجاو حۋن شىڭعىس حان ماعولدارىن زەرتتەگەنىندە ولاردىڭ «ەرەكشە رۋ شا-تو» ەكەندەرىن ايتقان. ال ەندى، قىتايتانۋشى مۋنكۋيەۆ شا-تو دەگەندەردىڭ قىتايدىڭ سولتۇستىگىنە فەرعانا اڭعارى جاقتان كەلگەندەرىن ايتقان ەدى. بۇل جەردە چجاو حۋن «ەرەكشە رۋ» دەپ قياتتاردى ايتقان بولسا كەرەك. قيات اتاۋىنىڭ باستاپقى نۇقاسى قيان - پارسى تىلىندەگى «كەيانيان»، ياعني، پاتشالىق كاي اۋلەتى دەگەندى بىلدىرەدى. سوندىقتان دا، ەرگەنە قوڭ وقيعاسىنىڭ داستاندىق نۇسقاسىندا وندا كەتكەننىڭ ءبىرىنىڭ اتىن قايان دەيدى. قيات دەگەنىمىزدىڭ باستاپقى نۇسقاسى الدىڭعىدا ايتقانىمىزداي قاي+ۋت بولماق. بۇل جەردەگى «ۋت» جالعاۋى وت، وشاق، اۋلەت دەگەندى بىلدىرەدى. اتام قازاقتىڭ: «كەلەلى ەلدە قاڭلى بار، قاڭلىدان حان كوتەر» دەگەنى، وسى كانگحا قامالىنان شىققان پاتشالىق قاي اۋلەتىن ايتقانى ەكەن دەيمىز.
سونىمەن، ورىس جىلنامالارىنداعى ۆارياگ دەگەنىمىزدىڭ ۆارالىق، ياعني، ۆارا قامالىنىڭ ادامدارى ەكەندەرى بەلگىلى بولدى. گرەكتەر ۆارانگ دەپ تە اتاعان. قىپشاقتار كەزىندە ەۆروپاداعى دۋناي وزەنى مەن بالتىق تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا دەيىن كوشىپ-قونىپ جۇرگەندىكتەرىنەن ول تەڭىزدىڭ سول زامانداعى اتاۋى ۆارياگ تەڭىزى ەدى. تاريحي دەرەكتەردە ۆارياگتاردىڭ اتى ۆيزانتيا، كونستانتينوپولگە قاتىستى اتالادى. ياعني، ۆارياگتاردىڭ شىعۋ تەگىن بولجاعان نورمان تەورياسىنا قاراما-قايشى كەلەتىن كىشى ازياعا قاتىستى اتالادى. جانە دە، ريۋريكتىڭ بويارلارى دەگەن اسكولد پەن دير ەلىمىزگە قايتامىز دەپ كونستانتينوپول جاققا كەتەدى. ياعني، ولاردىڭ كەلگەن جاقتارى نورمان تەورياسىنا ساي سولتۇستىك ەمەس، وڭتۇستىك جاق بولادى. قىپشاقتار كوشپەلى ارييلەرگە جاتاتىن تۋراندىقتاردىڭ ۇرپاقتارى بولادى. تۋر دەگەنىمىز جابايى بۇقا بولعاندىقتان بىزدەر تۋران دەگەندى بۇقا ەلى دەپ ۇعامىز. سوندىقتان دا، قىپشاقتار شەجىرەسىندە مۇيىزدىدەن، ياعني، بۇقادان تاراپ تۇر. نايمان حاندىعىن قۇرعان سير-قىپشاقتار بولسا، سەگىز وگىز (سەگىز بۇقا) بىرلەستىگىن قۇرىپ وزدەرىن وكىرەشتەن، ياعني، كىشى بۇقادان تاراتادى. حاندارى بۇقا اتاعىن الادى. (بىلگى بۇقا، باي بۇقا، كەتە بۇقا). ەجەلگى نانىم-سەنىمدە بۇقا - پاتشانىڭ سيمۆولى بولعان. وسىدان بىزدەر قازاقتىڭ تورە دەگەنىنىڭ تۋر دەگەننەن قالعانىن ايتقان ەدىك. بۇل جەردە «كىشى بۇقا» دەگەنىمىز بۇقانىڭ ۇرپاعى، تاق مۇراگەرى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. وكىرەش دەگەنىمىز پارسى تىلىندەگى «ۋكار» - ءىرى قارا دەگەن سوزدەن بولعان. وزبەك تىلىندە «وكىر» دەپ ايتىلادى. نايمانداردىڭ ءبىر تاڭباسى بۇقانىڭ ءمۇيىزىن بىلدىرسە، ەكىنشىسى، بىزدەر «ءشومىش» دەپ ناداندىقتان اتاپ جۇرگەن تاڭبامىز بۇقانىڭ نوقتاسىن بىلدىرەدى. بۇل نوقتا تاڭبا قاي اۋلەتى پاتشالارىنىڭ ءبارىنىڭ جەكە تاڭبالارى بولادى. ياعني، نوقتا تاڭبا پاتشالىق اۋلەتتى بىلدىرەتىن تاڭبا، سوندىقتان دا، شەجىرەدە نايمانداردى تورە-نايمان دەپ اتاعان. نايمانداردىڭ قاڭلى-نايمان دەگەن اتاعى تاعى بار. بۇقانىڭ ەكى ءمۇيىزىن ەرتەدە قوساي دەپ تە اتاعان. (اي ءمۇيىزدى). ەرتەدە قوساي دەگەن ەل دە بولعان، گرەكتەر «كوسسەي» دەپ اتاسا، باسقا تاريحي دەرەكتەردە «كاسسيتى» (كوسايتى) دەپ اتالعان. ەجەلگى وركەنيەتتى كاسسيتتەردى ولجاس سۇلەيمەنوۆ پەن ەرەنعايىپ ومارلاردىڭ قازاقتار دەگەندەرى بەكەر بولماعان. الاي دا، شەجىرەدەن حابارى بولماعان ولار «كاسسيت» دەگەندى حاس يت، حاس يت دەگەندى حاس ساق، حاس ساق دەگەندى قازاق دەپ دولبارلاي سالادى. ەجەلگى كوشپەندى كوسسەي-كاسسيت دەگەنىمىز بىزدىڭشە قوساي ەلى قىپشاقتار ەدى. قىپشاقتاردىڭ ايباس دەگەن ۇراندارى دا بۇقانىڭ ايعا ۇقساعان مۇيىزدەرىن ايتقاندارى بولادى. ەجەلگى ەگيپەت بارەلەفتەرىنەن بىزدەر بۇقانىڭ باسىندا شالقاسىنان جاتقان جارتى ايدى كورەمىز. ياعني، بۇل ايدىڭ ەكى ۇشى بۇقانىڭ ەكى ءمۇيىزى رەتىندە كورسەتىلگەن. ال ەندى، مۇسىلماننىڭ سيمۆولى دەگەن ايشىقتىڭ انىعىندا كايى-قىپشاق وسمان اۋلەتىنىڭ تاڭباسى ەكەنى بەلگىلى. دەمەك، بۇل سيمۆولدىڭ دا اتى قوساي بولماق. ارييلەردىڭ ۇعىمىندا وسى ايشىقتىڭ ۇرىعىنان بۇقا جارالعان بولعان ەكەن. سوندىقتان دا بىزدەر ارييلىك «ۆەديدادتان: «شىق، شارىقتا ايشىق! سەن، بۇقانى تۋدىرۋشىسىڭ!» دەگەن سوزدەردى وقيمىز. وسىمەن قاتار بىزدەر تامعالىداعى تاستارداعى ارييلەردىڭ زامانىنىڭ سۋرەتتەرىنەن اي ءتاڭىرى مەن قاسيەتتى سيىر انانىڭ جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسىپ جاتقاندارىنداعى كورىنىستى بايقايمىز. ياعني، تۋران الەمىندە ايشىق پەن بۇقا ءبىر ۇعىمدى بىلدىرەتىن بولعان. تۋر دەگەندى قازاقتار «ءدۇر» دەپ، وسى سوزبەن بۇقا سياقتى الىپ كۇش يەسىن ايتادى. ماسەلەن، ورىستاردىڭ بوگاتىر دەگەن ءسوزى قىپشاقتىڭ باھا+ءدۇر دەگەن سوزىنەن قالعان. ال ەندى، باھا، بۇقا جانە ورىستىڭ بىك دەگەن ءسوزى ءوز كەزەگىندە قاسيەتتى قارا بۇقانى ەڭ العاش باققان اۆەستالىق التىن ءمۇيىزدى ۆوحۋ ماننىڭ اتىنان قالعان بولسا كەرەك. (ۆوحۋ- بۇقا).
سوندا، قىپشاقتان شىققان ريۋريكتىڭ اتى سلوۆەن تىلىندەگى را+روگ دەگەننەن بولعان. را دەگەنىمىزدىڭ كۇن ەكەنى بەلگىلى، ال ەندى «روگ» دەپ بۇل جەردە اي دا، بۇقا دا ايتىلىپ تۇر. سلوۆەندەر راروگ دەپ تومەنگە سورعالاعان سۇڭقاردىڭ تاڭبالىق بەينەسىن ايتقان. (پيكيرۋيۋششيي سوكول). بۇل سورعالاعان سۇڭقاردىڭ بەينەسى ريۋريكتىڭ جەكە تاڭباسى بولعان ەدى. جانە دە، بۇل تومەنگە سورعالاعان سۇڭقاردىڭ بەينەسى، ايشىق پەن بۇقانىڭ ءمۇيىزىنىڭ ورتاسىنداعى كۇندى بىلدىرەدى. ياعني، تومەن سورعالاعانداعى ارتىنا قاراي جىبەرگەن سۇڭقاردىڭ ەكى قاناتى ايشىق پەن ءمۇيىزدى بىلدىرسە، ەكى ورتاسىنداعى قۇيرىعى كۇندى بىلدىرەدى. مىنە، سوندىقتان دا بۇل تاڭبانى ەرتەدەگى سلوۆەندەر راروگ اتاعان. بۇقانىڭ مۇيىزىندەگى كۇن دەگەن ماعىنادا. وسىمەن قاتار، راروگ سۇڭقاردىڭ بۇل بەينەسى شىڭعىس حاننىڭ ءۇش اشا تاڭباسىنا ۇقساس كەلگەن. ەگيپەت بارەلەفتەرىنەن بىزدەر بۇقانىڭ ءمۇيىزىنىڭ ورتاسىندا كۇن، ارقاسىندا سۇڭقار بەينەلەنگەن كوپتەگەن سۋرەتتەردى كورەمىز. ءتىپتى، كۇن باستى سۇڭقاردى دا كورەمىز. دەمەك، سۇڭقار دا كۇننىڭ ءبىر سيمۆولى بولعان، سوندىقتان دا، ەرتەدەگى سلوۆەندەر ونى «وگنەننىي سوكول»، ياعني، «وتتى سۇڭقار» اتاعان. ريۋريكتىڭ ۇرپاعى ياروسلاۆ مۋدرىيدىڭ كۇمىس تەڭگەسىنەن بىزدەر ءۇش اشا تاڭبانىڭ ورتاسىنداعى اشاسىنىڭ باسىنا كۇننىڭ وتىرعىزىلعانىن كورەمىز. قولا داۋىرىندە سالىنعان ءدال وسىنداي سۋرەتتى بىزدەر تامعالىداعى تاستاردان دا كورەمىز. وندا ورتاسىنا كۇن ورناتىلعان ءۇش اشا تاڭبانىڭ قاسىندا ارحار جانۋار سالىنعان ەكەن. ارحار كۇننىڭ سيمۆولى ەكەنى بەلگىلى. دەمەك، ءبىزدىڭ ارييلىك بابالارىمىز بىزدەرگە ءۇش اشا تاڭبانىڭ كۇن ءتاڭىرىنىڭ سيمۆولى ەكەنىن ايتىپ كەتكەن. وسىمەن قاتار، ياروسلاۆ مۋدرىيدىڭ كۇمىس تەڭگەسىندەگى سۋرەت بۇقانىڭ مۇيىزدەرىنىڭ اراسىنداعى كۇندى ءبىلدىرىپ تۇرعان راروگ اتتى تاڭبا بولماق. جانە دە، بۇقانىڭ مۇيىزدەرى جوعارىدا ايتقانىمىزداي ايشىقتى دا بىلدىرەدى. بۇل كورىنىس اي مەن كۇننىڭ اراسىنداعى بايلانىستى ايتىپ تۇر. سوندىقتان دا، اتالارىمىز كەزىندە ۇستانعان زورواسترا ءدىنىنىڭ اۆەستا كىتابىندە: «ەڭ تاماشا، كۇن مەن ايدىڭ اراسىنداعى بايلانىسقا دۇعا قىلايىق!» دەپ ايتىلعان ەكەن. جانە دە، سيريا، ەگيپەت، تۋرسيا جەرلەرىندەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردەن بىزدەر ايشىقتىڭ ۇستىندەگى كۇننىڭ سۋرەتتەرىن كورەمىز. سونىمەن قاتار ايشىق بۇقانىڭ مۇيىزىنە ۇقساتىلىپ كورسەتىلگەن. ءبىزدىڭ تۋىمىزداعى كۇن دە، ايشىق پەن بۇقانىڭ مۇيىزىنە ۇقساتىلىپ سالىنعان، قاناتىن جايعان بۇركىتتىڭ ۇستىندە تۇر. ايشىق پەن كۇننىڭ بەينەسى ارييلەردىڭ ساكرالدى تاڭباسى بولادى. كنياز وبولەنسكييدىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتىنان تاپقان توقتامىس حاننىڭ جارلىعىندا باسىلعان تاڭبادان بىزدەر بۇقانىڭ ءمۇيىزىنىڭ ورتاسىنداعى ايقىش تاڭبانى كورەمىز. شوقان بۇل تاڭبانى «بىچاچيا گولوۆا» دەگەن ەكەن. ايقىش تاڭبانىڭ كۇن ءتاڭىرىنىڭ بەلگىسى ەكەنى بەلگىلى. ياعني، بۇل جەردە دە ءمۇيىزدىڭ ورتاسىندا كۇن كورسەتىلگەن. وسىمەن قاتار بۇل تاڭبا ءۇش اشانى دا ەسكە سالىپ تۇر. جانە دە، ءۇش اشا تاڭبا دا، جالپى ارييلەر مەن كاي اۋلەتىنىڭ پاتشالارىنىڭ تاڭباسى بولادى. ەجەلگى يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنىڭ التىن تەڭگەسىندە دە بىزدەر پاتشانىڭ قولىنان ءۇش اشا تاڭبانى كورەمىز. قىپشاقتاردىڭ وسى ءۇش اشا تاڭباسىنا قاتىستى ورىس ميفولوگياسىنداعى جاعىمسىز كەيىپكەر، ءۇش باستى ايداھار زمەي گورىنىچ پايدا بولعان. گورىنىچ دەگەندەرى تاۋ شاتقالىنداعى ۆارا-كانگحا قامالىن ايتقاندارى ەدى. بۇل زمەي گورىنىچ اۆەستالىق اجي-داحاكانىڭ سيمۆولى بولادى. وسى اۆەستالىق اتاۋدان قازاقتا ايداھار دەگەن ءسوز پايدا بولعان. ال ەندى، قوسايعا قاتىستى ورىس ميفولوگياسىندا ەندى ءبىر جاعىمسىز كەيىپكەر - لۋننىي كوششەيدىڭ اتى پايدا بولعان. ماسەلەن، ورىستار قىپشاقتىڭ حانى كونچاكتى – «كوششەي پوگانىي» دەپ اتاعان.
سونىمەن بىزدەر راروگ دەگەننىڭ ەكى ءمۇيىزدىڭ اراسىنداعى كۇن ەكەنىن ۇقتىق. سكانديناۆتىق تىلدەرگە بۇرمالانىپ ايتىلعان ريۋريك ەسىمىنىڭ باستى نۇسقاسى دا وسى راروگ بولادى. بالكىم، ول زاماندا راروگ دەگەن ءسوز قىپشاق دەگەندى بىلدىرگەن بولار. ريۋريكتىڭ زامانىنا دەيىن قىپشاقتار اراۆيا، ەگيپەت جاقتا بولىپ كەلگەن. ماسەلەن، پايعامبارىمىز مۇحاممەد س.ع.س.-نىڭ تۋعانىنا ەكى ءجۇز جىل بۇرىن اراۆيادا قوساي دەگەن رۋدىڭ بولعانى بەلگىلى. انەس ساراي اعامىزدىڭ زەرتتەۋلەرىندەگى پايعامبارىمىزدىڭ بەسىنشى اتاسىنىڭ قوساي اتى ونىڭ قايىن جۇرتىنىڭ اتاۋى ەكەن. ارابشا حۋزاي دەپ ايتىلادى. ال ەندى، يسلام ءدىنىن جەتە زەرتتەگەن فرانسۋز عالىمى ا. ماسسە «يسلام» اتتى كىتابىندە مەككەنى شەتتەن كەلگەن حۋزاا (قوساي) تايپاسى باسىپ العانىن ايتادى. قورايىش دەگەندەر وسى حۋزاانىڭ قۇرامىندا بولعان ەكەن. «كەرەيدىڭ ايقىش تاڭباسى» اتتى ماقالامىزدا بىزدەر بۇل قورايىش دەگەندەردىڭ «كيەلى كىتاپتە» اتتارى اتالعان حورەيلەر بولۋى مۇمكىن دەگەن ەدىك. ءبىر قىزىعى، حريستيان ءدىنىنىڭ پايدا بولۋىنا دەيىنگى 5 مىڭ جىل بۇرىنعى حۋرريت-حورەيلەردىڭ ساقتالىپ قالعان بارەلەفتەرىنەن كەرەيدىڭ ايقىش تاڭباسىن كورەمىز. كەرەيدىڭ ايقىش تاڭباسىنىڭ حريستيان دىنىنەن قالعاندىعى جونىندەگى پىكىردىڭ جاڭساق ەكەنىن جوعارىدا اتالعان ماقالامىزدان بىلە جاتارسىزدار.
(جالعاسى بار)
قايرات زارىپحان. شەجىرەتانۋشى.
